Is arbeidsmediation afdwingbaar? Wat de rechter erover zegt

Steeds vaker krijg ik deze vraag: is arbeidsmediation afdwingbaar? Het antwoord is genuanceerd, maar de lijn in de rechtspraak wordt steeds duidelijker. En die lijn heeft gevolgen voor iedereen die midden in een arbeidsconflict zit.

Mediation is vrijwillig, dat blijft het uitgangspunt

Het basisprincipe is helder. Mediation draait om vrijwilligheid. Beide partijen moeten bereid zijn om in gesprek te gaan. Een mediationgesprek dat je onder dwang voert, leidt zelden tot een oprechte oplossing. Dat is niet alleen een praktisch argument, maar ook een juridisch erkend uitgangspunt.

Twee uitspraken uit begin 2023 bevestigen dit nadrukkelijk. Rechtbank Rotterdam (29 december 2022, ECLI:NL:RBROT:2022:11600) en Rechtbank Amsterdam (8 februari 2023, ECLI:NL:RBAMS:2023:760) oordeelden beiden dat het kernelement vrijwilligheid eraan in de weg staat dat deelname aan mediation in rechte wordt afgedwongen.

Is arbeidsmediation afdwingbaar? Wat de rechter in de praktijk doet

Rechters sturen steeds vaker aan op mediation voordat een zaak inhoudelijk wordt behandeld. Ze houden zaken aan, verzoeken partijen om eerst een mediationpoging te doen en wegen in hun uiteindelijke oordeel mee of iemand serieus heeft geprobeerd het conflict op te lossen.

Wie zonder goede reden weigert mee te werken, merkt dat in de uitkomst. Niet als directe straf, maar doordat die houding wordt meegewogen. In de kostenveroordeling, in de beoordeling van verwijtbaarheid, en soms in de vraag of ontslag al dan niet gerechtvaardigd is.

De uitspraak die alles in één keer duidelijk maakt

Het meest sprekende voorbeeld is de uitspraak van het Gerechtshof Den Haag van 14 februari 2023 (ECLI:NL:GHDHA:2023:250).

In die zaak weigerde een langdurig zieke werkneemster mee te werken aan mediation. De bedrijfsarts had mediation geadviseerd als onderdeel van de re-integratie. De werkneemster gaf aan geen heil te zien in mediation vanwege een eerdere slechte ervaring. Ze verscheen herhaaldelijk niet op afspraken met de bedrijfsarts en was moeilijk bereikbaar.

Het Gerechtshof oordeelde dat de kantonrechter de arbeidsovereenkomst terecht had ontbonden. De werkneemster had ernstig verwijtbaar gehandeld door niet mee te werken aan re-integratie. Het meewerken aan mediation kan deel uitmaken van de re-integratieverplichtingen van een werknemer, aldus het hof.

Formeel dwong niemand haar. Maar de weigering had de zwaarst mogelijke consequentie: het verlies van haar baan.

Is Arbeidsmediation afdwingbaar? Wat dit betekent voor werkgevers

Als werkgever heb je een re-integratieplicht richting een zieke werknemer. Wanneer een arbeidsconflict de re-integratie blokkeert, wordt van jou verwacht dat je actie onderneemt. Mediation inzetten is dan niet alleen verstandig, het is vaak noodzakelijk.

Doe je dat niet, dan riskeer je een loonsanctie van het UWV. Het UWV beoordeelt bij een aanvraag voor een WIA-uitkering of beide partijen voldoende hebben gedaan aan re-integratie. Een werkgever die mediation nalaat terwijl het conflict de re-integratie blokkeert, staat zwak.

Biedt een werknemer weerstand? Dan is het zaak om dit goed te documenteren en juridisch advies in te winnen voordat je verdere stappen zet.

Wat dit betekent voor werknemers

Ook als werknemer heb je verplichtingen. Je moet meewerken aan een redelijk re-integratietraject. Een werkgever die mediation aanbiedt als onderdeel van dat traject, doet dat doorgaans niet voor niets.

Weigeren zonder zwaarwegende reden kan gevolgen hebben voor je loonaanspraak. En zoals de uitspraak van het Gerechtshof Den Haag laat zien: bij blijvende weigering kan het zelfs leiden tot ontbinding van de arbeidsovereenkomst wegens ernstig verwijtbaar handelen.

Dat betekent uiteraard niet dat je overal klakkeloos mee hoeft in te stemmen. Er zijn situaties waarin weigeren begrijpelijk is, bijvoorbeeld bij ernstige intimidatie of onveiligheid. Maar laat je positie dan altijd eerst juridisch toetsen.

Een nieuwe ontwikkeling: de mediationclausule

Er speelt ook iets nieuws. Advocaat-generaal De Bock adviseerde de Hoge Raad in 2024 dat een mediationclausule in een professionele overeenkomst rechtens afdwingbaar is. De gedachte: als partijen contractueel hebben afgesproken eerst mediation te proberen, moet die stap ook daadwerkelijk worden gezet voordat een rechter of arbiter aan zet is.

De Hoge Raad heeft zich hierover uitgesproken op 28 juni 2024. Dit raakt met name zakelijke partijen die mediation als geschillenclausule in hun overeenkomsten hebben opgenomen. Voor arbeidsrelaties is dit minder direct van toepassing, maar het laat wel zien in welke richting het recht zich beweegt.

Mijn kijk erop of arbeidsmediation afdwingbaar is 

Ik vind de vraag of arbeidsmediation afdwingbaar is eigenlijk minder interessant dan de vraag: waarom zou je het niet willen proberen?

In mijn werk zie ik regelmatig dat conflicten langer duren dan nodig. Dat mensen vasthouden aan hun positie, terwijl ze diep van binnen weten dat het gesprek er allang had moeten zijn. Mediation is geen teken van zwakte. Het is een blijk van realiteitszin.

Een goed mediationgesprek lost meer op dan een jaar procederen. Het is sneller, goedkoper en — misschien het belangrijkste — het laat ruimte voor een uitkomst waar beide partijen zelf bij betrokken zijn geweest.

De rechtspraak loopt langzaam maar zeker in diezelfde richting. De boodschap is helder: wie mediation zonder goede reden weigert, draagt dat risico zelf.

Zit jij in een arbeidsconflict?

Of je nu werknemer of werkgever bent. als er een conflict is dat vastloopt, is het slim om tijdig advies in te winnen. Bij NG Resolutions kun je een gratis intakegesprek inplannen. Geen verplichtingen, geen kosten. Gewoon helder bespreken wat er speelt en welke stap logisch is.

NG Resolutions begeleidt werkgevers en werknemers bij arbeidsrecht, mediation en vaststellingsovereenkomsten in West-Brabant, waaronder Roosendaal, Breda en Bergen op Zoom.

Bronnen
Gerechtshof Den Haag 14 februari 2023, ECLI:NL:GHDHA:2023:250
Rechtbank Rotterdam 29 december 2022, ECLI:NL:RBROT:2022:11600
Rechtbank Amsterdam 8 februari 2023, ECLI:NL:RBAMS:2023:760
E. Schutte en J. Spierdijk, ‘In hoeverre is arbeidsmediation afdwingbaar?’, Tijdschrift Conflicthantering 2023/3
BLD Ekelmans, ‘Mediationclausule in de overeenkomst — kan je daar onderuit?’, 25 maart 2024 (over het advies van A-G De Bock aan de Hoge Raad, uitspraak 28 juni 2024)